هم آوا

رویکرد مونتسکیو تا چه اندازه جامعه شناختی می باشد؟

منتسکیو با گزینش روش تجربی و عینی بررسی جوامع و با رو بر تافتن از قوانین کلی و مطلق نسبت به اندیشمندان قبل از خود ، به شناختی نسبتاً واقعی تر از جوامع رسیده و دریافت که جامعه قوانین ویژه ای داشته و پویش اجتماعی و نهادهای اجتماعی ـ اقتصادی در هر جامعه ، براساس و پایۀ شرایط خاص آن جامعه به وجود آمده است (تنهایی ،1381؛112).

منتسکیو سعی می کند نه تنها تاثیر پیش آمدها را در پویش های اجتماعی ـ تاریخی بررسی کند بلکه فراتر از جبرگرایی اجتماعی به تاثیر برخی از شخصیت های فردی در تاریخ اشاره دارد.

علت هایی ویژه ، چگونگی پویش های اجتماعی هر جامعه ای را نقش می زند علت هایی که نه فردی اند و نه اتفاقی . بلکه حاصل جنبش عمومی هستند، علت هایی که ناشی از روایط ضروری هستند که از طبیعت موجودات ناشی می شوند . ولی در تحکیم قوانین ، اشخاص نیز مهم هستند به عبارت دیگر گرچه منتسکیو از تاثیر قوانین  سخن می گوید ولی اراده فردی را نیز مؤثر می داند .(تنهایی ،1381؛113)

به نظر ریمون آرون فکری که در دو عبارت زیر از کتابهای مونتسکیو نهفنه است نخستین فکر خاص جامعه شناختی منتسکیو است.

منتسکیو در کتاب ملاحظاتی دربارۀ علل عظمت و انحطاط رومیان می نویسد:

" تصادف بر جهان حکم فرمانیست. این نکته را می توان از رومیان پرسید زیرا آنان تا زمانی که برنامه ای در فرمانروایی داشتند ، با کامیابیهای پیاپی قرین بودند و چون برنامه ای دیگر در پیش گرفتند با ادبارهای پیاپی رو به رو شدند. در هر نظام سلطنتی ، علتهایی ، خواه اخلاقی و خواه جسمانی ، در کار است که نظام مذکور را به اعتلا می رساند ، برقرار می دارد ، یا به سوی پرتگاه نابودی سوق می دهد. همۀ پیشامدها تابع این علل اند و اگر تصادف یک نبرد ، یعنی علتی خاص ، دولتی را واژگون کرده باشد یقیناً علتی کلی در کار بوده که موجب گردیده است تا دولت مذکور به دنبال یک نبرد از پا در آید . سخن کوتاه ، روند اصلی است که موجب همۀ پیشامدهای جزئی می شود". (آرون ،1384؛27)

در جای دیگر در روح القوانین می نویسد:

" نبرد پولتاوا نبود که مایۀ سقوط شارل دوازدهم پادشاه سوئد شد. او اگر در پولتاوا شکست نمی خورد ، در جایی دیگر دچار شکست می گردید. پیشامدهای تصادفی به آسانی جبران می شوند ، اما در برابر آن پیشامدهایی که دائماً از طبیعت چیزها بر می خیزند نمی توان مصون ماند (آرون ،1384؛27).

آرون می نویسد که باید ازورای این پیشامدهای پیاپی ظاهراً تصادفی ، علتهای عمیقی را که توجیه کنندۀ آنها هستند دریافت. منتسکیو می گوید نه تنها می توان علل عمیقی برای پیشامدها یافت بلکه می توان گوناگونی رسوم ، عادات و افکار را تنظیم کرد و انواع کلی محدودی از آنها پدید آورد.( آرون ،1384؛28).

نظام اجتماعی ، از دید منتسکیو نظامی ساختمند است که تحت تاثیر هم نهادی مقدم بر جامعه یعنی روح کلی جامعه ، که خود از گونه گونی های بیشماری تشکیل شده است پدید آمده و از همان طریق یعنی درونی کردن روح کلی در افراد که بعدها روان شناسی مکانیزم آن را با فرایند درونی کردن ، یا همانندی نام می نهد ـ تبیین شدنی دانست. روح کلی به نظر می رسد هم معنی وجدان دورکیم است جامعه و خصوصیات روان شناختی افراد جامعه را به جهات مختلف ویژه ای ساختار روح کلی سهمی شایسته دارند، آب و هوا به نظر منتسکیو از اهمیت بیشتری برخوردار است .(تنهایی ،1381؛115).

ریمون آرون در کتاب مراحل اساسی سیراندیشه در جامعه شناسی می نویسد:

 مونتسکیو به عنوان یک جامعه شناس کوشیده است دو فکر را با یکدیگر ترکیب کند. او از یک سو به طور ضمنی تعدد بی انتهای تبیین های جزئی را پذیرفت. او نشان داده است که جنبه های یک اجتماع که موضوع تبیین را تشکیل می دهد. و عوامل تعیین کننده ای که می توان جنبه های مختلف زندگانی جمعی را به آنها نسبت داد تا چه حد متعددند. از سوی دیگر ، و کوشیده است وسیله ای بیابد تا از حد روابطی جزئی و ردیف کردن آنها فراتر رود و چیزی را که وحدت مجموعه های تاریخی را تشکیل می دهد دریابد. وی تصور می کند این اصل وحدت دهنده را ، که با تعدد بی انتهای تبیین های جزئی منافاتی ندارد، یافته است و آن را در مفهوم روح کلی مردم بیان می کند مفهومی که از طریق اصل حکومت به نظریۀ سیاسی پیوند خورده است.

به نظر آرون اندیشه جامعه شناختی منتسکیو ، با این خصلت مشخص می شود که در ان میان دو چیز همکاری پیوسته ای وجود دارد همکاری چیزی که می توان آن را اندیشه در عرض زمان نامید با اندیشه در طول زمان؛ به عبارت دیگر ، در اندیشه منتسکیو ، تبیین اجزاء همزمان این تلفیق همواره تجدید می گردد. تمایزی که اوگست کنت بعدها میان ایستایی و پویایی می پذیرد پیش از وی در روش جامعه شناسی روح القوانین به چشم می خورد.(آرون ،1384؛69).

منتسکیو برآن بود که انسان ضرورتهای زندگی اجتماعی را درونی کرده و در حد شرایط و ضرورتها و در گرو آنان، از زندگی حیوانی کناره گرفته و به فعالیت زندگی اجتماعی می پردازد این فرایند که اصل او نظام روان شناسی اجتماعی وی را می سازد با نیاز گرسنگس همراه شده و او را ناگریز به زندگی جمعی می کند.(تنهایی ،1381 ؛123)

رویکرد منتسکیو تا چه اندازه علمی (Scaince) است؟

از ویژگی های تفکر پیش از دوران روشنگری برتری روش قیاسی و خصوصاً مفاهیم منطقی ارسطویی ، بر گسترۀ دانش و فلسفه بود از این رهگذر گرایش به مفاهیم و اصول جهانی در نگرش ها و ررسش های اندیشۀ مردان آن روزگار ، پدیده ای همگانی بود. منتسکیو به عنوان یکی از چهره های دورۀ روشنگری بیشتر از همه سعی در رو بر تافتن از مفاهیم و اصول مطلق نموده و به وجود نهادهای اجتماعی مطلق جهانی ، باوری نداشت و بدین روی رسش هم سنجی و تطبیقی را در تمام کارهای خویش اساس قرار داد.( تنهایی ،1381؛110)

منتسکیو در نامه های ایرانی و نیز در مطالعۀ امپراتوری رم رسش هم سنجی یا تطبیقی که از ویژگیهای بررسی او بده و در بیشتر نتیجه گیری های اصیل او نقش بسزا را داشته است را به کار برده است.

منتسکیو در نامه های ایرانی خود را با کمک تخیل از فرهنگ چیرۀ جامعه فرانسوی جدا کرده و در مکاتباتی خیالی که میان چند ایرانی و همشهریان اصفهانی آنها انجام می گیرد، خود را بجای یک ایرانی قرار داده و بدین سان فرهنگ جامعه فرانسوی را از دید یک خارجی ارزیابی کرده و آن را نقد می کند . با کمک این روش پژوهشگر می تواند از مفاهیم و یلۀ قوم مداری خارج شده و فرهنگ جامعه اش را نه چون فردی از بیرون به بررسی بگیرد (تنهایی ،1381؛110).

در نزد منتسکیو می توان هم عباراتی یافت که از فلسفه الهام گرفته اند و از زمرۀ موضوعات عقلانی و کلی به شمار می روند و هم عباراتی که بر گوناگونی عادات و اجتماعات تاریخی تکیه می کنند اما باید دید که آیا اندیشه منتسکیو را باید به عنوان سازش موقتی میان این دو منبع الهام ، به عنوان مرحله ای از راه اکتشاف تاریخ انگاری جامع ، در نظر گرفت یا به عنوان کوششی مشروع و ناقص برای ترکیب کردن دو نوع ملاحظاتی که هیچ یک را نمی توان کاملاً نادیده انگاشت . ماینکه مورخ آلمانی در یکی از کتب خود که فصلی را به منتسکیو اختصاص داده است معتقد است که مسلک نظری منتسکیو میان دو چیز در نوسان است : از یک سو کلیت گرایی عقلانی که از خصایص اندیشۀ قرن هیجدهم است و از سوی دیگر معنای تاریخی حقایق جزئی که در مکاتب تاریخی قرن نوزدهم شکوفان گردیده است.(آرون ،1384؛95)

فلسفه منتسکیو کوششی است برای تلفیق فلسفه جبری ساده و فلسفه های متعارف حقوق طبیعی.

منابع:

- آرون ریمون ، 1384، مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه شناسی،باقر پرهام ، تهران ، انتشارات علمی فرهنگی

-          تنهایی ابولحسن،1386 ، جامعه شناسی پیشقراول ، انتشارات بهمن برنا